Kentsel altyapı yatırımları, modern şehirlerin gelişiminde kritik bir rol oynar ve yerel ekonominin can damarını oluşturur. Bu makalede, altyapı projelerinin istihdam yaratma kapasitesini, doğrudan ve dolaylı ekonomik etkilerini derinlemesine inceliyoruz.
Doğrudan İstihdam Etkileri
Altyapı projeleri, inşaat aşamasında binlerce kişiye doğrudan istihdam sağlar. 2024 yılında Türkiye'de gerçekleştirilen büyük ölçekli kentsel dönüşüm projelerinin verileri incelendiğinde, her 1 milyar TL'lik altyapı yatırımının ortalama 2.500-3.000 kişiye doğrudan istihdam yarattığı görülmektedir.
Bu istihdam sadece inşaat işçileriyle sınırlı değildir. Mühendisler, mimarlar, şehir plancıları, proje yöneticileri, güvenlik personeli ve teknik uzmanlar da bu sürecin ayrılmaz parçalarıdır. Örneğin, İstanbul'daki metro genişletme projelerinde 15.000'den fazla kişi doğrudan istihdam edilmiştir.
Dolaylı İstihdam Yaratma
Altyapı projelerinin dolaylı istihdam etkisi, doğrudan etkiden çoğu zaman daha büyüktür. İnşaat malzemeleri tedarikçileri, lojistik firmaları, catering hizmetleri, ekipman kiralama şirketleri ve danışmanlık firmaları dolaylı olarak istihdam yaratır.
Araştırmalar, her bir doğrudan yaratılan işin, yan sektörlerde ortalama 1.5-2 dolaylı iş yarattığını göstermektedir. Bu çarpan etkisi, özellikle yerel tedarik zincirlerinin güçlü olduğu bölgelerde daha belirgindir. Ankara'daki yüksek hızlı tren projesi, sadece inşaat aşamasında 8.000 doğrudan, 15.000'den fazla dolaylı istihdam yaratmıştır.
Uzun Vadeli İstihdam Etkileri
Altyapı projelerinin tamamlanmasından sonra da istihdam etkileri devam eder. Yeni ulaşım sistemleri, iş merkezlerine erişimi kolaylaştırarak mevcut iş gücünün verimliliğini artırır. İşe gidiş-geliş sürelerinin kısalması, çalışanların iş-yaşam dengesini iyileştirerek üretkenliği artırır.
Ayrıca, gelişmiş altyapıya sahip bölgeler, yeni işletmeleri cezbeder. 2023 verilerine göre, metro hattı bulunan mahallerde, son beş yıl içinde yeni açılan işletme sayısı, metro hattı olmayan benzer mahallelere göre %45 daha fazladır. Bu yeni işletmeler, binlerce sürekli istihdam yaratır.
Sektörel Dağılım
Altyapı yatırımlarının yarattığı istihdam, çeşitli sektörlere yayılır. İnşaat sektörü dışında, perakende, hizmet sektörü, ulaşım ve lojistik, teknoloji ve mühendislik hizmetleri gibi alanlarda da önemli istihdam artışları gözlenir.
Özellikle modern altyapı projeleri, yüksek teknoloji gerektirdiği için nitelikli işgücüne olan talebi artırır. Akıllı şehir teknolojileri, otomasyon sistemleri ve dijital altyapı, yazılım mühendisleri, veri analistleri ve IoT uzmanlarına olan talebi yükseltir.
Bölgesel Kalkınmaya Katkı
Altyapı yatırımları, özellikle az gelişmiş bölgelerde istihdam yaratma potansiyeli açısından kritik öneme sahiptir. Karayolu, demiryolu ve enerji altyapısı yatırımları, bu bölgelerdeki işsizlik oranlarını düşürmede etkilidir.
Doğu Anadolu bölgesinde gerçekleştirilen altyapı projeleri, bölgesel işsizlik oranını son beş yılda %8.5'ten %6.2'ye düşürmüştür. Bu projeler aynı zamanda göçü engelleyerek, yerel nüfusun bölgede kalmasını sağlamıştır.
Kadın İstihdamına Etkisi
Modern altyapı projeleri, kadın istihdamını artırma potansiyeline sahiptir. Güvenli ve erişilebilir ulaşım sistemleri, kadınların iş gücüne katılımını kolaylaştırır. Ayrıca, altyapı projelerinde mühendislik, planlama ve yönetim pozisyonlarında kadın çalışan sayısı artmaktadır.
2024 verilerine göre, büyük altyapı projelerinde kadın istihdam oranı %18'e ulaşmıştır. Bu oran, özellikle beyaz yakalı pozisyonlarda %35'e kadar çıkmaktadır. Kreş ve çocuk bakım merkezlerinin altyapıya entegrasyonu, kadın istihdamını daha da teşvik etmektedir.
Gençlik İstihdamı ve Meslek Eğitimi
Altyapı projeleri, genç nüfusa istihdam sağlamanın yanı sıra, meslek eğitimi fırsatları da sunar. Çıraklık programları, teknik eğitim kursları ve iş başı eğitim programları, gençlerin beceri kazanmasını sağlar.
Türkiye'deki büyük altyapı şirketleri, 2024 yılında 12.000'den fazla gence mesleki eğitim imkanı sunmuştur. Bu programlar, gençlerin işgücü piyasasına daha donanımlı girmesini sağlamakta ve uzun vadeli kariyer fırsatları yaratmaktadır.
Ekonomik Çarpan Etkisi
Altyapı yatırımlarının ekonomik çarpan etkisi, istihdam yaratmanın ötesine geçer. Yeni istihdam edilen kişilerin harcamaları, yerel ekonomiyi canlandırır ve daha fazla iş yaratır. Her yeni işin, yerel ekonomide ortalama 1.3 ek iş yarattığı hesaplanmaktadır.
Örneğin, bir metro hattı inşaatında çalışan işçilerin konut, gıda, ulaşım ve eğlence harcamaları, bölgedeki diğer işletmelerin gelirlerini artırır. Bu durum, perakende, restoran, emlak ve diğer hizmet sektörlerinde ek istihdam yaratır.
Sonuç ve Öneriler
Altyapı yatırımları, yerel istihdama çok boyutlu katkılar sunar. Doğrudan ve dolaylı istihdam yaratmanın yanı sıra, uzun vadeli ekonomik büyümeyi destekler, bölgesel eşitsizlikleri azaltır ve nitelikli işgücü talebini artırır.
Politika yapıcılar için öneriler: Altyapı projelerinde yerel tedarikçilerin kullanımını teşvik etmek, meslek eğitimi programlarını güçlendirmek, kadın ve genç istihdamına özel önem vermek, ve sürdürülebilir istihdam stratejileri geliştirmek kritik öneme sahiptir.
2025 yılında Türkiye'nin altyapı yatırımlarına ayırdığı bütçe, önceki yıllara göre %22 artmıştır. Bu artış, önümüzdeki yıllarda daha fazla istihdam yaratılacağının işaretidir. Ancak, bu fırsatın en iyi şekilde değerlendirilmesi için stratejik planlama ve koordinasyon şarttır.